donderdag 3 maart 2011

Echtscheiding in de 19de eeuw

Kwam dat voor? Jazeker! Wel was het voor 1971 veel moeilijker om te scheiden dan tegenwoordig. Er waren maar vijf redenen die men aan kon voeren als grond voor een echtscheiding en dan nog moest aan allerlei voorwaarden worden voldaan. De gronden waren overspel, curatele op grond van verkwisting, veroordeling tot gevangenisstraf wegens misdrijf van vier jaar of meer, kwaadwillige verlating die minstens vijf jaar had geduurd en mishandeling. Toch slaagde Kornelis Stoel erin om in de laatste decennia van de 19de eeuw tweemaal te trouwen en weer te scheiden.

Kornelis werd in 1845 geboren in Serooskerke, een dorp op het eiland Schouwen, als zoon van Marinus Stoel, boerenknecht, en Cornelia Caan. De twee andere kinderen uit het gezin, twee zusjes die allebei Johanna werden genoemd, overleden voordat ze een jaar oud waren. Als vader Marinus overlijd in 1857 heeft hij zich opgewerkt tot landbouwer, zelfstandig boer dus.

Boer zoekt vrouw
In 1866 trouwt Kornelis zelf met Anna Kosten, dochter van een landbouwer uit Ellemeet. Kornelis is dan 21 en boerenknecht, Anna is 20. In 1867 wordt hun dochter Kornelia geboren. Het meisje wordt helaas slechts 24 dagen oud en overlijdt op 26 mei van dat jaar. Kort daarna, op 7 juli 1867, verlaat Anna de echtelijke woning om er nooit meer terug te keren. Uit de rechtbankverslagen van 1877 blijkt dat ze op haar verzoek door haar broer Marinus Jacob Kosten is opgehaald om terug te gaan naar haar ouderlijk huis in Ellemeet. Haar vader laat haar blijven, want hij is “bekend met het volslagen gemis aan overeenstemming tussen zijn dochter en haren man en begrijpende dat het toch niets worden zou”.

Kornelis vraagt pas na negen jaar, in 1876, echtscheiding aan wegens kwaadwillige verlating die al meer dan vijf jaar duurt. Hij verklaart dat "de gedaagde (Anna) weigert tot haren echtgenoot terug te keren en in die weigering volhardt". Hij is dan landbouwer en kan de proceskosten betalen. Dat is wel nodig ook, want na verhoor van drie getuigen, Anna's vader en broer en een kleermaker uit Serooskerke die Anna heeft zien vertrekken, besluit de rechter dat “overwegende, dat hoewel het niet gebleken zijn van een wettige oorzaak tot het verlaten van de echtelijke woning, niettemin uit de verklaringen der getuigen is kenbaar geworden dat de eischer (Kornelis) van zijne zijde aanleiding tot die verwijdering heeft gegeven.” Kornelis moet de kosten betalen. De scheiding wordt officieel op 2 januari 1877 en wordt zoals gebruikelijk gepubliceerd in de Zierikzeesche Nieuwsbode.

Anna Kostense hertrouwt nog datzelfde jaar met Cornelis Maters, een tabaksplanter uit Valburg. Ze verlaat met haar nieuwe echtgenoot de provincie en overlijdt uiteindelijk in Velsen, Noord-Holland.

Boer zoekt nogmaals een vrouw
Kornelis blijft enige tijd alleen. Pas elf jaar later, op 19 september 1888 trouwt de dan 43-jarige, volgens de huwelijksakte 'zonder beroep', met de veel jongere Grietje Ringelberg (25), ook weer een landbouwersdochter. Wel blijkt dat er ruim voor het huwelijk in 1887 al een zoon genaamd Jan geboren is, die bij het huwelijk door Kornelis als de zijne wordt erkend. Op 29 maart 1890 wordt vervolgens zoon Marinus en op 8 september 1891 zoon Pieter geboren. Pieter overlijdt al weer snel, slechts 3 maanden oud. De kinderen wonen op dat moment alleen bij hun vader, want moeder Grietje heeft op 15 september, een week na de geboorte van Pieter, “in de nacht heimelijk het echtelijk huis verlaten”. Ook zij gaat terug naar haar ouders in Haamstede.

Zes jaar later, als Grietje de scheiding probeert aan te vragen, vertelt ze waarom ze het huis ontvluchtte: “Dat haar gemelde echtgenoot haar niet alleen dikwijls afranselde en de grofste beledigingen toevoegde, maar zelfs dikwijls, telkens als de verzoekster in hoogstzwangere toestand verkeerde, haar uit de één meter hoge bedstede op de stenen vloer heeft gesmeten en verzoekster ook dikwijls plotseling sloeg en op de grond wierp.” Grietje vraagt dan ook echtscheiding aan op grond van één van de andere wettige gronden tot scheiding: mishandeling waardoor haar leven in gevaar wordt gebracht. De echtscheiding wordt, op verzoek van Kornelis, afgewezen op wat we nu een vormfout zouden noemen: Grietje heeft een verklaring van onvermogen tot betalen van de burgemeester van Haamstede gekregen, maar ze woont officieel nog in Serooskerke.

Een half jaar later vraagt Kornelis zelf de echtscheiding aan, nu weer op grond van kwaadwillige verlating. Waarom? Is er op hem ingepraat? Wilde hij alleen op zijn eigen voorwaarden scheiden of wilde hij misschien nog eens een huwelijk aangaan? We weten het niet. Ook Kornelis dient een verklaring van onvermogen in. Blijkbaar is het hem financieel ook niet voor de wind gegaan. De scheiding van tafel en bed wordt uitgesproken op 26 oktober 1897. Dat is niet helemaal hetzelfde als echtscheiding: de beide partners mogen niet zomaar hertrouwen. Pas na drie jaar kan één van beide partners, zonder tussenkomst van de ander, de scheiding van tafel en bed omzetten in een 'echte' echtscheiding. Grietje hertrouwt in 1901 met Abraham van der Ree uit Numansdorp en verlaat met hem de provincie. Waarschijnlijk heeft zij dus omzetting aangevraagd bij de rechtbank, maar dat heb ik niet kunnen vinden. Ze overlijdt in Nieuw-Beijerland.

Boer sterft eenzaam
Kornelis Stoel overlijdt op 28 september 1918, 73 jaar oud. Hij is na zijn tweede echtscheiding niet meer opnieuw gehuwd. In zijn overlijdensakte wordt Grietje Ringelberg nog als zijn partner genoemd. De omzetting in een officiële echtscheiding is dus blijkbaar niet in Serooskerke doorgedrongen...

Lineke van den Bout, projectleider digitalisering burgerlijke stand

1 opmerking:

  1. Ergens is het goed dat scheiden nu gemakkelijker is geworden - maar dat is een hele discussie. De ervaring leert wel dat men zich na een scheiding - zeker als alleenstaande ouder - een ander leven moet aanmeten en een hoop op zijn pad krijgt - wij adviseren daar regelmatig in maar ieder geval is uniek, moeilijk en een uitdaging!

    BeantwoordenVerwijderen